wat is fractionele utilisatie en waarom bepaalt het jouw succes op de fiets?
In het moderne wielrennen kijken we al lang niet meer alleen naar één los cijfer. Waar vroeger de VO2max als de heilige graal werd gezien, en renners tegenwoordig vaak blindstaren op hun 20-minuten FTP-test, vertelt de fysiologie achter die getallen een veel completer verhaal.
Twee wielrenners met exact dezelfde maximale zuurstofopname (VO2max) kunnen een totaal ander prestatieniveau hebben. Het verschil zit in de fractionele utilisatie: het percentage van je aerobe plafond dat je bij je omslagpunt langdurig kunt volhouden zonder te verzuren. Begrijpen hoe dit werkt, voorkomt dat je maandenlang de verkeerde trainingsblokken afwerkt.
Wat is fractionele utilisatie precies?
De term klinkt ingewikkeld, maar het principe is elegant. Fractionele utilisatie staat voor de benuttingsgraad van je maximale aerobe capaciteit. Het geeft weer welk percentage van jouw maximale zuurstofopname (VO2max) of maximaal aeroob vermogen (MAP) jij kunt aanspreken op je anaerobe drempel (het punt van lactaataccumulatie of je functionele drempelvermogen).
Zie je VO2max als de hoogte van het dak van een huis. Je drempelvermogen is het verdiep waarop je staat. De fractionele utilisatie geeft aan hoe dicht dat verdiep zich onder het dak bevindt. Sta je al met je hoofd tegen het dak (bijvoorbeeld op 88% of 90%), dan kun je niet verder omhoog zonder eerst het dak te liften. Heb je daarentegen nog een flinke meter speling boven je hoofd (bijvoorbeeld op 70%), dan kun je het verdiep nog aanzienlijk verhogen voordat je je hoofd stoot.
Fractionele utilisatie (%) = (Vermogen op de anaerobe drempel / Maximaal aeroob vermogen bij VO2max) × 100
Bij goed getrainde wielrenners ligt deze waarde typisch tussen de 75% en 90%. Bij recreatieve fietsers of ongetrainde atleten schommelt dit vaak tussen de 60% en 70%. Dat verschil heeft enorme consequenties voor hoe hard je kunt rijden op een lange beklimming, tijdens een tijdrit of in een zware gran fondo.
Twee renners, dezelfde motor, een wereld van verschil
Laten we dit verduidelijken met een fysiologisch praktijkvoorbeeld uit onze testpraktijk. Stel dat we twee renners testen met exact hetzelfde lichaamsgewicht van 70 kg en exact dezelfde maximale aerobe capaciteit (VO2max) van 70 ml/kg/min, wat neerkomt op een maximaal aeroob vermogen (MAP) van 400 watt:
- Renner A (recreatieve gran fondo fietser): Heeft een fractionele utilisatie van 75%. Zijn anaerobe drempel ligt op 300 watt (4,28 W/kg).
- Renner B (goed getrainde competitierenner): Heeft door gerichte trainingsjaren een utilisatie van 87,5% opgebouwd. Zijn anaerobe drempel ligt op 350 watt (5,00 W/kg).
Hoewel beide atleten op papier een even grote 'motor' hebben, rijdt Renner B bergop 50 watt harder op zijn omslagpunt dan Renner A. Renner B kan een veel groter deel van zijn plafond aanspreken zonder dat er een exponentiële opstapeling van lactaat plaatsvindt.
Wil je weten hoe jouw motor fysiologisch in elkaar zit?
Met een wetenschappelijke lactaattest bepalen we exact jouw drempel én utilisatiegraad.
Hoe meten we fractionele utilisatie tijdens een lactaattest?
Om deze verhouding betrouwbaar te bepalen, volstaat een simpel FTP-testje op Zwift niet. Een 20-minuten test schat immers alleen je drempel (en overschat die vaak door een te grote anaerobe bijdrage), maar zegt helemaal niets over je aerobe plafond of de onderliggende energiestofwisseling.
Tijdens een stapsgewijze lactaattest op de eigen fiets bij YVH Coaching doorlopen we een gestandaardiseerd protocol met oplopende wattageblokken. Door elke trap microscopisch kleine bloedstalen af te nemen, meten we de concentratie van lactaat in het bloed:
- Het aerobe omslagpunt (LT1): Het punt waarop het lactaat voor het eerst licht begint te stijgen boven het basisniveau. Dit markeert de overgang van zuivere vetverbranding naar verhoogd koolhydraatverbruik.
- Het anaerobe omslagpunt (LT2): Het maximale lactaat steady state niveau. Hierboven kan het lichaam de geproduceerde waterstofionen en lactaat niet meer tijdig bufferen en treedt snelle vermoeidheid op.
- Het maximale aerobe vermogen (MAP): De laatste voltooide stappen tot uitputting, wat een zeer nauwkeurige correlatie geeft met het vermogen bij VO2max.
Door het vermogen bij LT2 direct te vergelijken met het piekvermogen (MAP), berekenen we de exacte fractionele utilisatie. We zien zwart op wit of jouw drempel begrensd wordt door een gebrek aan benutting, of doordat je aerobe plafond simpelweg te laag is.
De grote trainersfout: blind trainen op FTP
Hier ontstaat in de praktijk de grootste frustratie bij zelf-tikkende wielrenners. Veel atleten merken dat hun FTP na verloop van tijd stagneert. De automatische reactie is vaak: "Nog meer sweet spot training doen, nog meer drempelblokken rijden."
Als jouw fractionele utilisatie echter al 88% of 90% bedraagt, zit je omslagpunt letterlijk tegen het dak van je aerobe motor aangedrukt. Je kunt je drempel fysiologisch niet naar 95% of 100% van je VO2max duwen; er is simpelweg geen fysiologische ruimte meer. Blijf je in die situatie drempeltrainingen forceren, dan leidt dat slechts tot chronische vermoeidheid, hormonale disbalans en overtraining.
In dat geval is er maar één oplossing: het plafond verhogen. Door een periode te focussen op specifieke VO2max-intervallen en zware aerobe prikkels, til je het maximale aerobe vermogen omhoog. Pas daarna ontstaat er weer ruimte om je drempelvermogen verder te laten groeien.
Is je fractionele utilisatie daarentegen laag (bijvoorbeeld 70%)? Dan heeft het juist weinig zin om je lichaam af te beulen met slopende VO2max-blokken. Je motor is al groot genoeg, maar je bent niet efficiënt in het verwerken van lactaat op submaximale intensiteiten. Dan ligt de sleutel in extensieve duurtrainingen (Zone 2) gecombineerd met gerichte drempelintervallen om het aerobe enzymsysteem en de vetoxidatie te optimaliseren.
Conclusie: data voorkomt verloren trainingsweken
Wielrennen is geen sport van giswerk. Het verschil tussen winnen en verliezen, of tussen fris een cyclo uitrijden en geparkeerd staan op de slotklim, zit in het begrijpen van je eigen fysiologische profiel. Fractionele utilisatie toont je waar jouw specifieke winst te halen valt.
Stop met het kopiëren van standaardschema's van internet. Laat je individuele drempels en utilisatiegraad bepalen, zodat elk uur dat je in het zadel doorbrengt ook daadwerkelijk rendeert.
Wil jij weten waar jouw trainingsfocus moet liggen?
Met een professionele lactaattest in Lille brengen we jouw fractionele utilisatie, aerobe basis en omslagpunt tot in detail in kaart.
Boek jouw lactaattest bij YVH CoachingWetenschappelijke literatuur & bronnen
- Coyle, E. F., Coggan, A. R., Hopper, M. K., & Walters, T. J. (1988). Determinants of endurance in well-trained cyclists. Journal of Applied Physiology, 64(6), 2622-2630. (Toonde aan dat fractionele benutting van VO2max en spiervezeltypering prestatieverschillen verklaren tussen renners met gelijke VO2max).
- Joyner, M. J., & Coyle, E. F. (2008). Endurance exercise performance: the physiology of champions. The Journal of Physiology, 586(1), 35-44. (Klassiek fysiologisch model over de interactie tussen VO2max, fractionele utilisatie en bewegingsefficiëntie).
- Bassett, D. R., & Howley, E. T. (2000). Limiting factors for maximum oxygen uptake and determinants of endurance performance. Medicine and Science in Sports and Exercise, 32(1), 70-84.
- Faude, O., Kindermann, W., & Meyer, T. (2009). Lactate threshold concepts: how valid are they? Sports Medicine, 39(6), 469-490.